Katarzyna Zatorska
Szkoła Podstawowa nr 139 w Łodzi
DYSLEKTYK TO ZNACZY INNY, CZY TAKI SAM?
Dysleksja jest to niepełnosprawność objawiająca się trudnościami w uczeniu czytania i pisania, mimo zachowania zwykłych metod nauczania oraz co najmniej przeciętnej inteligencji ogólnej i sprzyjających warunków socjalno-kulturowych. Zaburzenie to utrudnia nabywanie umiejętności czytania i tworzenia tekstów, które inne dzieci opanowują stosunkowo łatwo i bez kłopotów. W większości przypadków dysleksję powodują pewne organiczne anomalie rozwojowe. Dysleksja rozwojowa nie jest chorobą, lecz zaburzeniem, które jest włączone do Międzynarodowej Klasyfikacji Zaburzeń Opanowania Umiejętności Szkolnych (ICD-10 z 1992 roku, oraz DSM- IV z 1994 roku)1.
Czy zatem dyslektyk jest inny, czy taki sam jak jego koledzy, rówieśnicy? Oczywiście wszystko zależy od tego jakie przyjmiemy kryteria, bo przecież każdy z nas jest inny. Pytanie zgoła banalne, ale temat dysleksji budzi wciąż wiele kontrowersji i emocji. Niewątpliwie dyslektycy mają dużo problemów przekładających się na edukację i wychowanie, a u każdego z nich zaburzenie to ma inny, indywidualny przebieg, lecz dzięki swej odmienności dyslektycy dostrzegają rzeczy, na które nikt Inny nie zwraca uwagi.
Nie ulega wątpliwości, że wzrosła w ostatniej dekadzie ilość uczniów z opiniami o dysleksji, co widać w czasie sprawdzianów i egzaminów zewnętrznych 2 , jednak nie upoważnia to nikogo do uogólniania lub też marginalizacji tego problemu. Prof. J. Pańczyk omawiając problem dysleksji mówił: "Złośliwi powiadają, że ilość dyslektyków jest wprost proporcjonalna do ilości osób, która zajmuje się tym problemem."3
Funkcjonowanie dzieci z dysleksją ma charakter złożony. Uczniowie ci doznając niepowodzeń w nauce czytania i pisania stanowią grupę ryzyka zaburzeń rozwoju. Mogą mieć trudności emocjonalne i/lub społeczne, które przejawiają się różnymi formami zachowania od unikania szkoły, kłamstw, rezygnacji po agresję (Selikowitz,1999). Problemy te mogą nasilać się wraz z wiekiem.4
Szkoła jako miejsce sukcesów i porażek związanych z nauką i przebiegiem kontaktów społecznych, odgrywa znacząca rolę w rozwoju osobowości i zaspokajaniu potrzeb jej uczniów. K. Obuchowski jako jedną z tych potrzeb wymienia potrzebę kontaktu emocjonalnego, która jeżeli nie jest zaspokojona powoduje u dziecka poczucie izolacji, osamotnienia i odrzucenia i nie pozwala zapewnić dziecku odpowiedniej pozycji w grupie. 5
Moje rozważania dotyczyć będą funkcjonowania uczniów dyslektycznych w grupie rówieśniczej. Chcąc dowiedzieć się jaki jest stosunek dyslektyków do klasy, w której się uczą i jaka jest ich popularność w tym zespole, skorzystałam z opinii uczniów klas 4-6 szkoły podstawowej. W tym celu przeprowadziłam badanie skalą sympatii i antypatii w poszczególnych klasach, uwzględniając stosunki panujące w danej grupie. Dokonując jednocześnie podziału na grupę, grupę bez dyslektyków i dyslektyków w danej klasie/szkole. Pozwoliło mi to określić pozycję uczniów dyslektycznych przez pryzmat sympatii do poszczególnych osób w grupie, dzięki czemu można wywnioskować jak czują się w zespole oraz, czy i w jakim stopniu są lubiani przez kolegów.
Badanie przeprowadziłam w styczniu 2010 roku w sześciu klasach wśród 144 uczniów drugiego etapu edukacji (71 dziewcząt i 73 chłopców) w szkole podstawowej ogólnodostępnej posiadającej certyfikat "Szkoły przyjaznej uczniom z dysleksją". W grupie tej było 30 uczniów (20 chłopców, 10 dziewcząt) ze zdiagnozowaną przez poradnie psychologiczno-pedagogiczne dysleksją i/lub dysgrafią, dysortografią. Liczba dyslektyków w badanym zespole stanowiła 20,8% całej grupy. W badaniu wykorzystałam technikę socjometryczną "Plebiscyt życzliwości i niechęci" wg opracowania M. Deptuły (1997). Narzędzie badawcze to arkusz odpowiedzi stosowany w "Plebiscycie życzliwości i niechęci". Opracowanie wyników przeprowadzono sporządzając dla każdej z klas tabelę macierzową, w której naniesiono oceny za pomocą oznaczonych symboli, obliczono wartości brzegowe6 wg wzorów opracowanych przez M. Pilkiewicza. Obliczono wskaźniki sympatii i antypatii, na podstawie których można określić pozycje każdego dziecka na Skali Sympatii i Antypatii.7
Uzyskane wyniki pozwoliły określić stosunek grupy do poszczególnych jej członków, czyli popularność dyslektyków w klasie i ich stosunek emocjonalny do klasy. Określeniu popularności służą kategorie (A) akceptacja, (X) przeciętność, (P) polaryzacja akceptacji, (I ) izolacja, (O) odrzucenie. Zaś określeniu stosunku jednostki do grupy służą skróty: (Ss) silna sympatia, (Xs) przeciętna sympatia, (Ps) polaryzacja sympatii, (Ob) obojętność, (At) antypatia. Przedstawione poniżej wyniki są zestawieniem prowadzonych badań ujętych w sposób procentowy w odniesieniu do badanych uczniów i problemu.
Wyniki badania stosunku grupy do jednostki u uczniów klas czwartych pokazują, że przeważają wśród nich postawy akceptacji tak w samej grupie (80%) jak i w stosunku do dyslektyków (60%), różnice występują jedynie w ilości. Cztery razy częściej wyrażane są postawy przeciętnej akceptacji w stosunku do dyslektyków (20%) niż do samej grupy (5%). Co oznacza, że uczniowie dyslektyczni są lubiani, ale nie zajmują ważnych miejsc w strukturze grupy. Prawie dwa razy większa jest postawa izolacji w stosunku do dyslektyków (10%) niż do reszty członków tej grupy (6%). Zaś na takim samym poziomie przedstawia się postawa odrzucenia (po 10% ).
Wyniki badania jedenastolatków w tym zakresie pokazują, że przeważa wśród nich postawa akceptacji (73% grupa bez dyslektyków), na drugim miejscu jest postawa izolacji (11%) i odrzucenia (10%), a na trzecim przeciętna akceptacja ( 4%). Natomiast w stosunkach tej grupy wiekowej do dyslektyków prezentowane są przede wszystkim dwie niemal skrajne postawy, tj. izolacji (35%) i akceptacji (33%), na kolejnym miejscu jest przeciętna akceptacja (20%) i odrzucenie (12%), które jest trochę większe niż w grupie bez dyslektyków. Oznacza to, iż otrzymują niewiele ocen pozytywnych lub wcale ich nie otrzymują, ale jednocześnie przejawiane są w stosunku do nich silne postawy pozytywne.
Badanie dwunastolatków pokazuje, że w kontaktach tej grupy wiekowej dominuje postawa akceptacji (47%), która niestety jest prawie dwa razy mniejsza w stosunku do ich dyslektycznych kolegów ( 28%). Na drugim miejscu jest odrzucenie, które jest większe w stosunku do dyslektyków (36%) niż do pozostałych rówieśników ( 21%). Na podobnym poziomie, co akceptacja kształtuje się postawa izolacji w stosunku do uczniów z opiniami (28%). Oznacza to, że wobec uczniów dyslektycznych prezentowane są głównie postawy jawnej niechęci.
Analiza wyników stosunku emocjonalnego jednostki do grupy wśród uczniów dziesięcioletnich pokazuje, że dzieci darzą swoich rówieśników przede wszystkim silną sympatią (grupa 74%, dyslektycy 75%). Zaś postawy przeciętnej sympatii do grupy wyrażane są dwa razy częściej przez dyslektyków (12%) niż w reszcie grupy (6%). Postawa obojętności względem grupy wyrażana jest na podobnym poziomie w samej grupie (11%) jak i przez dyslektyków (13%). Dyslektycy nie przejawiają postawy antypatii do swoich kolegów w przeciwieństwie do pozostałych uczniów, gdzie postawa taka jest prezentowana przez 9% ich rówieśników.
Natomiast stosunek emocjonalny jedenastoletnich dyslektyków do grupy rówieśników wyrażany jest w znaczącym stopniu silną sympatią (84%), a w niewielkim obojętnością (16%). Podczas, gdy wśród pozostałych jedenastolatków postawy są bardziej zróżnicowane: w 66% silna sympatia, w 19% przeciętna, w 16% obojętność (podobnie jak u dyslektyków) i w 2% przeciętność.
W stosunkach emocjonalnych jednostki do grupy wśród uczniów klas szóstych przeważa postawa silnej sympatii (39%), odwrotnie niż u dwunastoletnich uczniów dyslektycznych, gdzie na pierwszym miejscu jest postawa antypatii (41%).
Wykres nr 1
Ogólne zestawienie wyników stosunku grupy do jednostki wg skali popularności
Wykres nr 2
Ogólne zestawienie wyników stosunku jednostki do grupy wg skali stosunku emocjonalnego do grupy
Zestawienie wyników badań we wszystkich grupach pozwala dokonać pewnych uogólnień i pokazuje (wykres nr 1), że stosunek rówieśników do ich dyslektycznych kolegów w badanej szkole podstawowej ogólnodostępnej wyraża się przede wszystkim akceptacją (40%), choć znacznie mniejszą niż do pozostałych członków grupy (72%- grupa bez dyslektyków). Wobec uczniów dyslektycznych przejawiane są też postawy izolacji (23%) i odrzucenia (25%), a także przeciętności (12%). Należy przyjąć zatem, iż w stosunku do tych uczniów w większości przejawiane są postawy pozytywne (52% akceptacja + przeciętność). Są oni bardzo lubiani lub po prostu lubiani. Natomiast stosunek emocjonalny dyslektyków do poszczególnych członków grupy kształtuje się podobnie jak u reszty rówieśników (wykres nr 2). Dyslektycy, tak jak i ich koledzy żywią do reszty grupy przede wszystkim silną (w obu wypadkach prawie 60%) lub przeciętną (w obu wypadkach prawie 15%) sympatię. Jednocześnie badania pokazują, że uczniowie dyslektyczni przejawiają prawie dwa razy większą antypatię do grupy (dyslektycy 15%, rówieśnicy 9%) niż ich rówieśnicy.
Wykres nr 3
Zestawienie wyników w zakresie stosunku grupy do jednostki (bez dyslektyków)
z uwzględnieniem podziału na klasy
Wykres nr 4
Zestawienie wyników w zakresie stosunku grupy do dyslektyków z uwzględnieniem
podziału na klasy
Wykresy nr 3 i 4 pokazują jak kształtują się postawy w stosunkach grupy do
poszczególnych jej członków w kolejnych rocznikach. Wyniki wyraźnie pokazują, że im starsza klasa tym bardziej ubywa postaw
pozytywnych, a przybywa negatywnych. Szczególnie jest to widoczne w stosunku do uczniów dyslektycznych.
Wykres nr 5
Zestawienie wyników w zakresie stosunku jednostki do grupy (bez dyslektyków) z uwzględnieniem podziału na
klasy
Wykres nr 6
Zestawienie wyników w zakresie stosunku dyslektyków do grupy z uwzględnieniem
podziału na klasy
Zestawienie wyników przedstawione na wykresach nr 5 i 6 pokazują jak przedstawia się stosunek emocjonalny poszczególnych uczniów do ich rówieśników w kolejnych rocznikach. Tu również wyniki wyraźnie pokazują, że im starsza klasa tym bardziej ubywa postaw sympatii, a przybywa antypatii. Podobnie jak w stosunkach grupy do jednostki tu także szczególnie jest to widoczne u uczniów dyslektycznych.
Wykres nr 7
Ogólne zestawienie wyników stosunku grupy do uczniów dyslektycznych wg skali popularności z podziałem na dziewczynki i chłopców
Powyższy wykres pokazuje, że dziewczynki z omawianym zaburzeniem są bardziej akceptowane niż chłopcy przez swoich rówieśników, natomiast chłopcy częściej są izolowani i aż trzy razy częściej odrzucani niż dziewczynki.
Wykres nr 8
Wyniki w zakresie stosunku emocjonalnego uczniów dyslektycznych do grupy z podziałem na
dziewczynki i chłopców
Wykres nr 8 pokazuje, że stosunek emocjonalny dyslektyków do grupy przejawiający się silną sympatią jest większy u dziewczynek niż u chłopców. Chłopcy dwa razy częściej niż dziewczynki prezentują przeciętną sympatię do grupy rówieśniczej i jako jedyni polaryzację sympatii, to znaczy, że darzą silną sympatią pewną grupę uczniów swojej klasy, a innej grupy w tej klasie zdecydowanie nie lubią, zaś dziewczynki przejawiają cztery razy większą niż chłopcy antypatię do kolegów.
Reasumując uczniowie dyslektyczni są dwa razy mniej akceptowani od swoich rówieśników i prawie dwa razy częściej odrzucani lub izolowani przez swoich kolegów niż reszta grupy. Ich stosunek emocjonalny do zespołu klasowego jest podobny jak reszty grupy i charakteryzuje go silna sympatia, różni zaś antypatia do klasy, która występuje dwa razy częściej. Jednakże zasięg badań (jedna szkoła podstawowa ogólnodostępna), jak i różnorodność wyników w poszczególnych grupach pokazuje, że jest to problem złożony i nie pozwala na wyciąganie wniosków i stawianie hipotez, które pozwoliłyby na wyznaczenie jednoznacznych kierunków działań mogących poprawić funkcjonowanie uczniów dyslektycznych w szkole.
1 Bogdanowicz M. (1994): O dysleksji, czyli specjalnych trudnościach w czytaniu i pisaniu, LINEA, Lublin
2 Wejner T. (2009): Sprawdzian- egzamin zewnętrzny pod koniec szkoły podstawowej, WSEZ, Łódź
3 Pańczyk J. (1998): Wykłady z dydaktyki specjalnej, UŁ- Wydział Nauk o Wychowaniu, Łódź
4 Szewczyk L. (2005): Radzenie sobie ze stresem a reakcje agresywne u dzieci dyslektycznych; (w:) Biuletyn Informacyjny Oddziału Warszawskiego Polskiego Towarzystwa Dysleksji nr 30
5 Obuchowski K. (1972): Psychologia dążeń ludzkich; PWN, Warszawa
Bibliografia:
Bogdanowicz M. (1994): O dysleksji, czyli specjalnych trudnościach w czytaniu i pisaniu, LINEA, Lublin
Ekiert-Grabowska D. (1984): Dzieci nieakceptowane w klasie szkolnej; WSiP, Warszawa
Junik W. (2007): Rozpoznawanie dzieci nieakceptowanych w grupie wychowawczej/ klasie szkolnej- techniki badań; Uniwersytet
Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz
Obuchowski K. (1972): Psychologia dążeń ludzkich; PWN, Warszawa
Pańczyk J. (1998): Wykłady z dydaktyki specjalnej, UŁ- Wydział Nauk o Wychowaniu, Łódź
Selkowitz M. (1999): Medycyna. Fakty. Dysleksja i inne trudności w uczeniu się. A. Wierzyńska (przekład); Prószyński i
Spółka, Warszawa
Szewczyk L. (2005): Radzenie sobie ze stresem a reakcje agresywne u dzieci dyslektycznych; (w:) Biuletyn Informacyjny
Oddziału Warszawskiego Polskiego Towarzystwa Dysleksji nr 30
Wejner T. (2009): Sprawdzian- egzamin zewnętrzny pod koniec szkoły podstawowej,